Mgła olejowa, czyli aerozol chłodziwa unoszący się nad pracującą obrabiarką, należy do najczęściej lekceważonych czynników szkodliwych w halach obróbki skrawaniem, narzędziowniach i zakładach dostawców automotive. Operator wdycha ją przez całą zmianę, a ta sama ciecz, która spływa mu po dłoniach, potrafi wywołać uczulenie. Skuteczna ochrona zaczyna się od wyboru chłodziwa, a dopiero potem obejmuje odciąg i rękawice. Warto więc wiedzieć, które składniki cieczy obróbkowej szkodzą najbardziej i czym je zastąpić.
Mgła olejowa to aerozol drobnych kropel oleju lub emulsji wodno-olejowej, które odrywają się od strumienia chłodziwa i unoszą w powietrzu wokół obrabiarki. Krople mają średnicę od 0,1 do ponad 10 µm, są więc wielokrotnie mniejsze od ludzkiego włosa (10-50 µm). Dlatego mgła bywa niewidoczna, choć stale osiada na obudowach, posadzkach i w płucach.
Aerozol powstaje na dwa sposoby:
Drugi mechanizm daje tzw. dym olejowy, typowy dla czystych olejów obróbkowych, które nie mieszają się z wodą. Emulsje i ciecze syntetyczne tworzą głównie mgłę z rozpylenia. Najwięcej aerozolu generują toczenie, frezowanie, wiercenie i szlifowanie przy wysokich obrotach oraz chłodzeniu wysokociśnieniowym.
Obróbka skrawaniem: co to jest? Toczenie, frezowanie i wiercenie w pigułce
Szkodliwość mgły olejowej wynika z dwóch dróg narażenia: wdychania aerozolu i bezpośredniego kontaktu skóry z cieczą. Obie mogą prowadzić do chorób zawodowych. Na tle innych zagrożeń na stanowisku operatora CNC, takich jak hałas czy wióry, mgła wyróżnia się tym, że działa przez całą zmianę, nawet niewidoczna. Pierwsze sygnały to podrażnienie oczu, nosa i gardła, kaszel, bóle głowy oraz spadek koncentracji.
O tym, jak głęboko mgła wnika w układ oddechowy, decyduje wielkość kropel.
| Średnica kropli | Miejsce osadzania |
|---|---|
| powyżej 3,5 µm | nos i gardło |
| 1-3,5 µm | oskrzela i płuca |
| poniżej 1 µm | pęcherzyki płucne, skąd cząstki mogą przenikać do krwiobiegu |
W ciągu ośmiogodzinnej zmiany człowiek wykonuje ponad 7300 oddechów, więc nawet niskie stężenie sumuje się w znaczną dawkę. Długotrwała ekspozycja wiąże się z przewlekłym zapaleniem oskrzeli, astmą zawodową, nadwrażliwością dróg oddechowych i alergicznym zapaleniem pęcherzyków płucnych. Ryzyko przewlekłego zapalenia oskrzeli opisywano już przy stężeniach mgły rzędu 0,41-0,55 mg/m³.
Uczulenie na chłodziwo CNC objawia się najczęściej jako alergiczne kontaktowe zapalenie skóry dłoni i przedramion, z zaczerwienieniem, swędzeniem, pęcherzykami i pękaniem naskórka. Obok alergii występują zmiany z podrażnienia, takie jak wypryski i wysypka, oraz trądzik olejowy w miejscach, gdzie przesiąknięta cieczą odzież przylega do ciała.
Mechanizm jest dwuetapowy. Woda, emulgatory i wysokie pH stopniowo uszkadzają barierę ochronną naskórka, a przez osłabioną skórę łatwiej wnikają alergeny: konserwanty uwalniające formaldehyd, niektóre aminy oraz metale wypłukane z obrabianych detali, przede wszystkim kobalt, nikiel i chrom. Raz nabyte uczulenie zwykle utrzymuje się latami, więc później wystarcza niewielki kontakt z cieczą, by objawy wróciły. Przy pierwszych zmianach skórnych potrzebna jest konsultacja z lekarzem medycyny pracy.
Konkretną substancję uczulającą wskazują testy płatkowe, które wykonuje dermatolog lub alergolog. Zwykle stosuje się serię podstawową uzupełnioną o alergeny typowe dla cieczy obróbkowych. Plastry z alergenami nakleja się na skórę pleców na 48 godzin, a wynik odczytuje się po kilku dniach. Pozytywną reakcję zestawia się następnie ze składem chłodziwa ze stanowiska. Karta charakterystyki wymienia tylko składniki niebezpieczne powyżej progów stężeń, dlatego w razie wątpliwości pełny skład potwierdza się u producenta cieczy. Gdy uczula np. konserwant uwalniający formaldehyd, zmiana chłodziwa na takie, które nie zawiera tego składnika, często pozwala operatorowi zostać przy obrabiarce. Przy uczuleniu na kobalt pomaga ciecz ograniczająca jego wypłukiwanie z detali. Bez testu zakład zwykle przenosi pracownika na inne stanowisko albo traci doświadczonego fachowca.
Szkodliwość chłodziwa do obrabiarek zależy przede wszystkim od jego składu i stanu w zbiorniku. Liczy się to, co zawiera koncentrat, i to, co nagromadziło się w obiegu w trakcie eksploatacji.
| Składnik lub zanieczyszczenie | Ryzyko dla operatora |
|---|---|
| olej mineralny, zwłaszcza słabo rafinowany | podrażnienia skóry, trądzik olejowy; wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) działają rakotwórczo |
| azotyny w połączeniu z aminami (DEA, TEA) | powstawanie N-nitrozoamin, m.in. NDELA zaliczonej przez IARC do grupy 2B (możliwie rakotwórcze) |
| biocydy uwalniające formaldehyd | uczulenia skóry, podrażnienie dróg oddechowych |
| związki boru | część z nich, np. kwas borowy, sklasyfikowano jako szkodliwe dla rozrodczości |
| dodatki EP na bazie chloru, siarki i fosforu | podrażnienia skóry i dróg oddechowych |
| metale wypłukane z detali (kobalt, nikiel, chrom) | silne alergeny kontaktowe i oddechowe |
| bakterie, grzyby i ich endotoksyny | stany zapalne płuc, zakażenia, przykry zapach |
| olej obcy z hydrauliki i prowadnic | więcej mgły i szybszy rozwój mikroorganizmów |
Ryzyko rakotwórcze nie dotyczy każdej cieczy, tylko konkretnych składników. Przy wyborze chłodziwa analizuje się więc kartę charakterystyki (SDS) pod kątem zwrotów H o działaniu uczulającym (H317), rakotwórczym i szkodliwym na rozrodczość. Po zapachu nie da się ocenić toksyczności. Przykra woń sygnalizuje skażenie bakteryjne, ale jej brak nie oznacza, że ciecz jest bezpieczna.
Chłodziwo do obróbki skrawaniem — jak wybrać odpowiedni rodzaj do CNC, tokarki i wiertarki?
Najskuteczniejszą ochroną przed mgłą olejową jest ciecz, która słabo się rozpyla i nie zawiera oleju mineralnego ani składników uczulających. Zamiana chłodziwa na mniej szkodliwe stoi w hierarchii środków ochrony przed odciągiem i rękawicami, bo usuwa zagrożenie u źródła, zamiast je wyłapywać. Chłodziwa syntetyczne są mniej podatne na skażenie bakteryjne niż emulsje, choć smarują słabiej, więc przy ciężkiej obróbce stali dobór wymaga uwagi. Dwie nasze ciecze syntetyczne powstały z myślą o zdrowiu operatorów.
Syntosol to nasza syntetyczna ciecz obróbkowa z inhibitorami korozji. Jej recepturę opracowaliśmy tak, by nie tworzyła aerozoli, co ogranicza mgłę już na wrzecionie i w strefie skrawania. Syntosol zapobiega też wypłukiwaniu metali z obrabianych detali, więc w obiegu nie gromadzą się metale uczulające.
CarboLoy to nasz koncentrat syntetycznego chłodziwa do szlifowania węglików spiekanych, żeliwa i stopów metali kolorowych, stosowany jako 4-5% roztwór wodny. Przy ostrzeniu i regeneracji narzędzi węglikowych głównym problemem jest kobalt, który stanowi spoiwo węglików wolframu, tytanu, tantalu i niobu. Tanie chłodziwa z alkanoloaminami wiążą go chemicznie i przenoszą do cieczy, a stamtąd na skórę operatora i do mgły. Zastosowaliśmy więc blok inhibitorów, który eliminuje lub znacząco ogranicza wypłukiwanie kobaltu. Z receptury usunęliśmy również:
Roztwór jest przezroczysty i odporny na twardą wodę. Mniej podrażnień skóry oznacza dla zakładu także mniejszą absencję szlifierzy.
Mgłę, której nie usunie zmiana cieczy, przechwytuje się odciągiem miejscowym podłączonym bezpośrednio do obudowy obrabiarki. Taki odciąg działa znacznie skuteczniej od wentylacji ogólnej hali, bo zbiera aerozol, zanim dotrze on do strefy oddychania operatora.
W separatorach mgły olejowej stosuje się cztery główne techniki:
Liczy się także konstrukcja stanowiska. Zamknięta obudowa z odciągiem powinna utrzymywać podciśnienie, a po zakończeniu cyklu odczekuje się kilka sekund przed otwarciem drzwi, by aerozol nie wydostał się na halę. Na obrabiarkach otwartych montuje się ssawki szczelinowe przy strefie obróbki. Pomaga również ograniczenie ciśnienia i wydatku chłodziwa do wartości faktycznie potrzebnych w danej operacji.
Mgła, która mimo to wydostanie się z maszyny, zostawia na posadzkach śliski osad grożący poślizgnięciem i pożarem. Nasz wodny odtłuszczacz Eco Steeler myje maszyny, obrabiarki i posadzki w halach produkcyjnych w rozcieńczeniu 1:10-1:40, działa na zimno i jest biodegradowalny w ponad 90%.
W Polsce nie ustalono osobnego NDS dla mgły cieczy obróbkowych. Rozporządzenie w sprawie NDS (Dz.U. 2018 poz. 1286 z późn. zm.) podaje 5 mg/m³ dla frakcji wdychalnej olejów mineralnych wysokorafinowanych, ale wprost wyłącza z tej pozycji ciecze obróbkowe. Narażenie ocenia się więc przez pomiar poszczególnych składników mgły, które mają własne wartości NDS, m.in.:
| Substancja | NDS w środowisku pracy |
|---|---|
| formaldehyd | 0,37 mg/m³ (NDSCh 0,74 mg/m³), wchłania się przez skórę |
| 2,2′-iminodietanol (dietanoloamina, DEA) | 9 mg/m³, wchłania się przez skórę |
| kobalt i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na Co | 0,02 mg/m³ |
Za granicą punktem odniesienia bywa amerykański limit OSHA 5 mg/m³ dla mgły oleju mineralnego, choć NIOSH zaleca dla cieczy obróbkowych znacznie ostrzejsze 0,4 mg/m³ frakcji torakalnej. Pomiar w strefie oddychania zleca się akredytowanemu laboratorium, a jego wynik pokazuje, czy odciąg i dobór cieczy rzeczywiście działają.
Nawet dobrze dobrana ciecz chroni operatora tylko wtedy, gdy regularnie kontroluje się jej stężenie, pH i czystość, a skóra jak najrzadziej styka się z chłodziwem.
| Parametr | Na co zwracać uwagę |
|---|---|
| stężenie | pomiar refraktometrem; za wysokie drażni skórę, za niskie sprzyja bakteriom i korozji |
| pH | utrzymanie w zakresie z karty produktu; powyżej ok. 9,5 rośnie ryzyko podrażnień, a spadek pH sygnalizuje rozwój bakterii |
| olej obcy | zbieranie skimmerem lub separatorem i usuwanie wycieków z hydrauliki |
| zanieczyszczenia stałe | filtracja wiórów i szlamu, okresowe czyszczenie zbiornika |
| przygotowanie cieczy | czysta woda; koncentrat wlewa się do wody, nigdy odwrotnie |
Do obiegów wodnych zagrożonych rozwojem mikroorganizmów oferujemy Bio Max, nasz biodegradowalny preparat bakteriostatyczny, który hamuje rozwój bakterii i grzybów. Mniej drobnoustrojów w zbiorniku to mniej ich w mgle i rzadsza wymiana kąpieli, czyli niższy koszt koncentratu i utylizacji. Zgodność z konkretną cieczą obróbkową sprawdzamy przed zastosowaniem.
Ostatnią warstwą są środki ochrony indywidualnej i higiena:
Jeśli odpowiadasz za BHP lub utrzymanie ruchu, najlepiej zacząć od przeglądu kart charakterystyki stosowanych cieczy. Gdy w składzie są oleje mineralne, azotyny, bor albo biocydy uwalniające formaldehyd, a operatorzy zgłaszają podrażnienia, dobierzemy ciecz syntetyczną do Twoich obrabiarek i materiałów i potwierdzimy jej przydatność próbą technologiczną na stanowisku.
Jakie chłodziwo do wiercenia w stali wybrać i czym chłodzić wiertło?
Jakie chłodziwo do wiercenia w stali wybrać i czym chłodzić wiertło? Dobrze
Rodzaje korozji metali i jak im skutecznie zapobiegać w przemyśle Korozja metali
Jak zabezpieczyć metale przed korozją? Sprawdzone metody ochrony krok po kroku Ochrona
Chłodziwo do obróbki skrawaniem — jak wybrać odpowiedni rodzaj do CNC, tokarki
Potrzebujesz pomocy w doborze odpowiedniego preparatu lub rozwiązania technicznego? Napisz do nas, a pomożemy dobrać produkt do Twojego procesu.